Điều Kỳ Diệu Trong Sự Bí Ẩn

Click xem các tên bài viết   http://tranductrungabc.blogtiengviet.net/disp/cat  
-------------------------------------------------------------------------------------------------------

Trần Thị Hương Lúa
Huỳnh Trác Siêu
Bùi Kim Anh
Trần Vũ Nguyên
Nguyễn Tuấn Hùng

“Trong số những vĩ nhân của thế kỷ hai mươi, Einstein có một vị trí hết sức đặc biệt. Một mặt, với Thuyết tương đối, ông đã làm thay đổi tận gốc thế giới quan cổ điển của chúng ta (thế giới quan được xác lập bởi Copernicus, Galilei và Newton), đem lại cách nhìn hoàn toàn mới mẻ về các vấn đề: không gian, thời gian, vật chất và năng lượng. Về mặt này, Einstein quả thực rất vĩ đại, nhưng không dễ hiểu, thậm chí đến hôm nay, chỉ ít người thực sự hiểu được những điểm sâu xa nhất trong lý thuyết của ông.

Song mặt khác, mặt con người,.. ông là người cởi mở, giản dị. Ông yêu nghệ thuật, đặc biệt là âm nhạc, là nhà tư tưởng độc lập, nhà hoạt động chính trị nhiệt thành, người đấu tranh không ngừng nghỉ cho tự do, bình đẳng, bác ái và hòa bình trên thế giới.

Các bài viết của ông trong quyển “Thế giới như tôi nhìn thấy”, Einstein,1930 mang đúng hồn ông -Điều kỳ diêu trong sự bí ẩn. .Ông viết:

“Cái đẹp đẽ nhất mà chúng ta có thể trải nghiệm được là cái bí ẩn. Đó là cảm thức nền tảng trong cái nôi của nghệ thuật và khoa học chân chính. Kẻ nào không biết đến nó, không còn khả năng ngạc nhiên hay kinh ngạc, kẻ đó coi như đã chết, đã tắt rụi lửa sống trong mắt mình” 

Mỗi người có thể có cảm nhận khác nhau. Có thể nói đó lại là một “Eistein như tôi nhìn thấy”. Trong Salon này tôi chọn đặt vào năm bài:

Trần Thị Hương Lúa:

Tôi nhớ hồi còn đi học, các giáo viên môn Văn và Sử thường dạy rằng: phân tích, bình luận hay muốn hiểu về bất kỳ điều gì thì đều phải đặt nó vào trong bối cảnh lịch sử.

Đến ngày hôm nay, lần đầu tiên sau 3 năm tốt nghiệp Đại học, tôi viết bài dự thi của mình với cảm giác như một học sinh làm bài tập, không khác gì hồi xưa, chỉ khác là tôi gõ trên máy vi tính. Nhớ lời thầy cô dạy, tôi đã đọc để tìm cho ra bối cảnh lịch sử của tiểu luận “Thế giới như tôi nhìn thấy” và câu chuyện như sau:

Einstein lúc đầu không chấp nhận trường phái bất định được xây dựng trên cơ sở nguyên lý bất định của Werner Heisenberg và có cuộc tranh luận với Ninxon Bor xoay quanh quan niệm “Nhìn không phải là vô hại”. Cuối cùng Nixon Bor cũng thuyết phục được Einstein rằng: khi quan sát chúng ta đã tác động vào đối tượng, nó đã không còn là nguyên nó và nó vẫn không ngừng bất định với chúng ta. Càng khám phá ra nhiều, hiểu nhiều hơn sự vật lại càng thấy thêm nhiều bí ẩn (Mystery) của nó và đó là một điều thật kỳ diệu (Miracle). Tiểu luận “Thế giới như tôi nhìn thấy” đã ra đời sau cuộc tranh luận đó.

Nhiều nhà văn đã viết rằng cuộc sống là một hành trình kiếm tìm cái gì đấy, nó cứ thúc giục chúng ta, khiến chúng ta thèm khát chiếm đoạt và ngạc nhiên. Có lẽ ai cũng từng có cảm giác bị hẫng hụt sau những hân hoan thành công đạt đích nếu sau đó không còn cuộc thi nào nữa hay sau những thất bại mà không còn cơ hội. Con người chúng ta luôn lo sợ bị cầm tù trong cái tất định, đơn điệu. Puskin đã từng than:

Chẳng thiên thần, chẳng nguồn cảm xúc,
Chẳng đời, chẳng lệ, chẳng tình yêu

Trên con đường phiêu lưu, chúng ta mạo hiểm, vất vả để thoả mãn một niềm khát khao không tên như của người Di-gan, của Lev Tolxtôi, của Hoàng tử bé... và cả của Einstein nữa. Niềm khát khao vẫn luôn bị cuốn hút theo tiếng gọi từ bản năng của cánh buồm:

Trong màn đêm dày đặc phủ sương
Đi kiếm tìm chi nơi đất lạ?

và câu trả lời cũng thật mơ hồ:

Hay buồm đi tìm giông bão,
Bởi trong giông bão có bình an (Lermontov)

Tổ tiên chúng ta cũng đã trải nghiệm như vậy khi từ cây rời xuống đất, bắt đầu những bước đi lo âu, đứng thẳng để ngẩng đầu nhìn trời nhiều hơn và để kiêu hãnh. Loài người tồn tại và phát triển đến được như ngày nay là nhờ những bước đi tìm kiếm đó như Decart đã nghiệm ra khi nói: “Ta tồn tại vì ta tư duy” và “Điều duy nhất chúng ta không được phép nghi ngờ, đó chính là sự nghi ngờ”. Mất khả năng tư duy và nghi ngờ, con người bị động, cứng nhắc, không còn phản ứng và kinh ngạc thì có khác gì đã chết. Thậm chí ngay cả khi kết thúc cuộc phiêu lưu làm người, có người còn thấy nuối tiếc: “chết là một kinh nghiệm hay, tiếc là có mỗi một lần” (Thảo Hảo).Tất cả những trải nghiệm của cuộc sống đó được con người mang theo vào thế giới khoa học-nghệ thuật và khao khát tìm những câu giải thích cho sự bí ẩn của thế giới trong một niềm tin tuyệt đối vào những điều kỳ diệu có thể xảy ra. Sự ngạc nhiên vì con chim có thể bay và ước mơ có đôi cánh bay trong thần thoại Hy Lạp ngày nào để rồi mới có được ngành Hàng không và Vũ trụ hôm nay. Chừng nào chúng ta còn khả năng trải nghiệm sự bí ẩn, còn tin vào những phép màu thì còn mơ ước, còn sáng tạo, phát triển và còn lý do để tồn tại.

Thế giới ngày nay như chúng ta nhìn thấy vẫn đầy bí ẩn như trong câu thơ ai đó đã viết:

Vũ trụ vốn chìm trong tăm tối
Newton bước ra ánh sáng tràn đầy
Rồi Einstein với nụ cười hóm hỉnh
Vũ trụ lại rơi vào bí ẩn mông lung.
Những bộ óc trực quan cứng nhắc không bao giờ có thể ngờ tới những thành công trong việc nhân bản vô tính, giải mã bộ gene người, sự phát triển của Công nghệ thông tin đến việc tầng ozone bị thủng, tài nguyên cạn kiệt, nước Nga Xô Viết sụp đổ, những cuộc khủng bố đẫm máu, HIV, SARS... và cả H5N1 bây giờ nữa. Và con người lại không thể dừng lại được, lại phải lên đường, tiếp tục cuộc kiếm tìm và giải mã những điều bí ẩn không bao giờ kết thúc cũng như không ngừng đấu tranh với cái tất định, đơn điệu của cuộc sống trong những nỗ lực bảo tồn sự đa dạng sinh học và bản sắc văn hoá trên thế giới. Einstein đã khẳng định, như chúng ta bây giờ đã hiểu và thừa nhận khoa học và nghệ thuật gắn bó như bộ óc và trái tim để con người tồn tại-phát triển, suy nghĩ-yêu thương, để sống một cuộc sống của con người! Nghệ thuật cho khoa học trái tim và khoa học cho nghệ thuật đôi mắt. Khoa học của cha đẻ Thuyết Tương đối áp dụng cho không gian và thời gian nhưng nghệ thuật của người nghệ sĩ vĩ cầm nghiệp dư lại tin vào cái Tuyệt Đối trú ngụ trong lòng tin và hy vọng. Phép màu là những sự bất ngờ và người ta dùng nó như một cứu cánh. Trong cuộc đời của mỗi con người, cái bí ẩn mà chúng ta trải nghiệm khi là do sự ngẫu nhiên gồm cả may mắn và bất hạnh, khi thì do chính mơ ước, cố gắng và niềm tin của chúng ta để có được nhân định thắng thiên. Chúng ta vẫn mãi đi tìm sự bí ẩn, khát khao chiếm đoạt nó và ngạc nhiên vì có hoài mà không có hết, như chu vi ngu dốt bao diện tích kiến thức: càng biết nhiều lại càng thấy biết ít, như đường tiệm cận với trục chân lý tuyệt đối: càng gần nhau lại càng thấy xa nhau.

Ra đời cách đây 100 năm, Thuyết tương đối (TTĐ) đã làm thay đổi tận gốc thế giới quan cổ điển về các vấn đề: không gian, thời gian, vật chất và năng lượng. Tuy nhiên, giải thưởng Nobel dành cho Einstein lại không phải do TTĐ mà do các cống hiến trong lĩnh vực quang điện của ông! Vì sao TTĐ không được nhận giải Nobel? Nó còn gây nhiều tranh cãi hay Ban giám khảo không ưa mạo hiểm? Đối với họ, giải thưởng cần trao cho những cái gì dễ trao, dễ hiểu, và... dễ để được nhận? Bản thân Einstein cũng rất ghét những người a dua, tuyệt đối hoá cái TTĐ của ông, ghét đến mức mà dành phần lớn cuộc đời của mình để bác lại cái sản phẩm thời trẻ đó. Trước khi chết, ông vẫn cho rằng TTĐ là lợi bất cập hại, không có TTĐ hay đừng giáo điều, tôn sùng nó, loài người sẽ đầu tư thiên tài vào các lý thuyết khác và có thể đi xa hơn trong trí thức. Còn tôi thì cũng tự nhận mình còn chưa đủ tầm để tìm hiểu tại sao TTĐ không nhận giải Nobel hay nếu không có TTĐ thì khoa học sẽ phát triển theo hướng nào. Nhưng tôi yêu cái sự thật là TTĐ không nhận giải Nobel và Einstein thì hết sức phản đối sản phẩm của chính mình, bởi đó có thể là cơ hội cho quyển sách có tựa đề “Giải mã thuyết tương đối’’ thành tác phẩm bán chạy hơn cả “Mật mã Da Vinci’’ hiện nay. Tôi yêu sự bí ẩn, yêu khoa học, nghệ thuật và tôi yêu Einstein!
Hà Nội, ngày 29/11/2005

Huỳnh Trác Siêu:

Không biết tự khi nào tôi yêu quê mình nhiều đến như vậy, tôi yêu mà tôi không hay…Trong tôi, quê tôi là cánh đồng trải mạ xanh mơn mởn, là con trâu trầm mình dưới cái nắng hanh hanh mùi bùn, là chiếc lá dông lắc lư, là dòng sông ngầu đục khi lũ về…

Cái mộc mạc, chân chất của một miền quê hẻo lánh, cái hiền hòa của thiên nhiên rồi cả cái khắc khổ ở nơi đây nữa, tất cả đã vẽ nên một cái đẹp mãnh liệt trong tâm hồn tôi. Cho đến giờ đây, tôi cũng không thể tượng hình một cách trọn vẹn và tròn trịa cảm giác của tôi khi nghĩ về quê hương. Một cái gì đấy thật dễ dàng lí giải và một cái gì đấy thật vô vàn khó diễn đạt – Bí ẩn !

Một liên hệ nào đó giữa cái đẹp mà chúng ta khám phá và hai từ bí ẩn ? Trong tiểu luận “Thế giới như tôi nhìn thấy”- năm 1930 của nhà Bác Học Einstein có một đoạn làm tôi tâm đắc và suy tư nhiều :” Cái đẹp đẽ nhất mà chúng ta có thể trải nghiệm được là cái bí ẩn. Đó là cảm thức nền tảng trong cái nôi của nghệ thuật và khoa học chân chính. Kẻ nào không biết đến nó không còn khả năng ngạc nhiên hay kinh ngạc, kẻ đó coi như đã chết đã tắt rụi lửa sống trong mắt mình”. Trong cuộc sống, các bạn quan niệm về cái đẹp như thế nào? Tôi nghĩ rằng mỗi người chúng ta sẽ có một quan điểm về cái đẹp cho riêng mình: có những cái đẹp rực rỡ, có những cái đẹp thậm xưng, có những cái đẹp tìm tàng, có những cái đẹp ẩn mình trong cái mà người ta thường nghĩ là không đẹp…và như thế tùy theo cảm nhận của mỗi người mà chữ đẹp sẽ được tô đậm ở định nghĩa nào.

Thế còn các cái bí ẩn ?

Cái bí ẩn là cái mà người ta không thể hiểu được hoặc người ta còn mơ hồ về nó, cũng có khi là cái mà người ta chưa khám phá hoặc khám phá chưa trọn vẹn được nội hàm của nó…

Einstein nói:” Cái đẹp đẽ nhất mà chúng ta có thể trải
nghiệm được là cái bí ẩn…”Qua mệnh đề nầy nhà bác học vĩ đại đã khéo léo đặt cái đẹp và cái bí ẩn nằm cạnh nhau, nhưng khéo léo không có nghĩa là sự ghép đặt gượng ép mà ông nối kết chúng lại bằng một thực tế trải nghiệm. Chính cái “trải nghiệm” đã làm cái đẹp-cái bí ẩn trở nên mềm mại, khiến cho người đọc phải cảm nhận, phải tư duy và khám phá. Một “cái đẹp” chỉ thật sự là “đẹp” khi nào?

Điểm khác nhau giữa một mảng màu vô nghĩa với một bức tranh của trường phái lập thể là gì? Theo tôi, đó là cái trăn trở, cái tư duy, cái xúc cảm của người họa sĩ đã phôi thai và cho ra đời bức tranh – người họa sĩ đó đã trải qua quá trình trải nghiệm – những yếu tố nầy hoàn toàn không có trong một mảng màu phi tư duy, phi cảm xúc. Nhà bác học của chúng ta khi còn trẻ đã rất yêu cái đẹp, ông thích tự do, trong khi tại Đức đã làm con người hầu như quên lãng thiên nhiên, gò bó sáng tạo, ông cảm thấy ngạt thở - đó cũng là một trong những lí do khiến ông bỏ dỡ việc học tại Đức (Gymnasium) và sang Ý, miền đất mà đối với ông thật sung sướng, bay bổng, tại nơi đây là một khoảng thời gian để cái đẹp trong tâm hồn Eisten trải nghiệm về nhiều lĩnh vực mà không bị sự ràng buộc nào (ông đi thăm các nhà bảo tàng, các tác phẩm nghệ thuật, ông cảm nhận con người ở đây không làm việc như một cái máy, không quá sợ quyền hành, cởi mở, vui vẻ...).
Cái bí ẩn thật vô cùng, nó bao trùm tư duy con người, bao trùm vũ trụ. Cái đẹp cũng giống như thế : nó luôn tồn tại trong vạn vật, trong mỗi con người, giới hạn của cái đẹp cũng dừng lại ở vô cùng. Sẽ không bao giờ không có cái đẹp trong cuộc sống, có chăng là bạn không nhìn thấy nó mà thôi.Và khi bạn đã cảm nhận được cái đẹp cũng là lúc bạn thấy được hệ quả của cái bí ẩn…thế nhưng bạn sẽ không bao giờ khám phá tận cùng của cái đẹp,..cũng như bạn không bao giờ biết được cái bí ẩn. Vì thế nên trong cái đẹp mà người ta cảm nhận được có lấp lánh một màu huyền của cái bí ẩn.
Tôi còn nhớ câu chuyện về bài toán lớn Ferma khi còn là cậu học sinh lớp 10 ngày nào. Một buổi tối, tôi nằm mơ chợt thấy mình đã giải được bài toán đó, khi tôi thức dậy một cảm giác thật đẹp mà đến giờ tôi vẫn không thể nào quên, dù tôi biết đó chỉ là một giấc mơ ! Tôi tin rằng trên hành tinh nầy, hàng đêm vẫn có nhiều giấc mơ đẹp như thế, tôi vẫn tin rằng cái bí ẩn đã mang đến cho tôi một cảm xúc thật tuyệt vời khó tả. Ngày hôm nay, khi tôi ngồi viết bài nầy thì bài toán Ferma đã được giải xong, thế nhưng bí ẩn của bài toán nầy không phải là dòng kết luận “Chứng Minh Xong” mà chính là tư duy con người. Như vậy cái đẹp tuyệt vời của một định lí lớn được chứng minh không phải nằm ở cái bí ẩn là tư duy con người hay sao ?

Cái bí ẩn thực sự có sức mạnh vô song của nó. Nó chỉ dành tặng sức mạnh cho những ai biết khám phá, với những phương pháp khám phá khác nhau người ta sẽ nhận được một trong hai loại sức mạnh khác nhau: tích cực hay tiêu cực, giá trị sức mạnh nầy được lưu vào trong một “biến số” là “cảm thức” : “Đó là cảm thức nền tảng trong cái nôi của nghệ thuật và khoa học chân chính”.

“E = MC2” – hằng đẳng thức lừng danh thế giới – chìa khóa để mở toan cách cửa ngăn cách giữa nhân loại với vật lý hiện đại. Dĩ nhiên nhân loại không bao giờ quên được ngày mà tờ báo vật lý Annalen der Physik gặp nhà khoa học trẻ tuổi với “mái tóc đen không chải, quần áo cũ kỹ”- Albert Einstein. Trong tôi và chúng ta thường có câu hỏi : “Tại sao ông ấy viết được phương trình như thế?” và hàng trăm câu hỏi khác có liên quan đến sự ra đời của học thuyết nầy. Thật khó tìm được câu trả lời cho tất cả. Nhưng có một điều tôi luôn tin chắc rằng “E = MC2” là sự đúc kết giữa tư duy, khoa học chân chính và nghệ thuật.

Khoa học chân chính là gì? Đó là thứ khoa học không vị kỷ, không chính trị tôi gọi đó là thứ “khoa học vị nhân sinh”.

Trong câu nói trên ông có đề cập đến cái nôi của nghệ thuật và khoa học chân chính. Hình tượng “cái nôi” tượng trưng cho các nền tảng tri thức được tích lũy từ tư duy cũng như từ sự tương tác giữa nhận thức với khoa học, nghệ thuật. Tại Berne, bên cạnh việc nghiên cứu Toán và Vật Lý Học, Einstein còn nghiên cứu Triết Học, với nhiều trường phái phong cách khác nhau: David Hume, Ernest Mach, Henri Poincaré , Emmanuel Kant hay Schopenhauer và Nietzsche, từ đó ông học được các nguyên tác lý luận và phương pháp diễn tả những điều nhận xét trực tiếp thành các định luật (Trong đó David Hume (người Anh) là người được Einstein lưu ý nhất. Ông khởi xướng phương pháp luận lý thực nghiệm với các cách trình bày suy luận rất rõ ràng, phân minh. Những khối tri thức nầy phải chăng là một trong những “chiếc nôi” cấu thành “thuyết tương đối” ?).

Vâng, “chiếc nôi” – một tượng hình thật đầy đủ và thú vị !

Cái đẹp và cái bí ẩn ra đời cùng với vạn vật, chúng nằm bên trong mỗi con người và rất nhiều xung quanh mỗi con người…nhưng oái oăm thay, dường như chiếc chìa khóa không dành sẵn mà người ta phải tự tìm lấy, có đôi khi người ta lãng quên cái bên trong chính mình – lãng quên (hay cố tình) vô cảm trước các “bí ẩn chân chính” cần được khám phá. Câu kết luận của Einstein “Kẻ nào không biết đến nó không còn khả năng ngạc nhiên hay kinh ngạc, kẻ đó coi như đã chết đã tắt rụi lửa sống trong mắt mình” là một kết luận tất yếu cũng là một lời cảnh báo: khi một ai đó không còn cảm nhận được cái ham muốn khám phá chân chính, không quan tâm đến tính sáng tạo, hoặc ai đó để tính sáng tạo của mình đi sai con đường khoa học chân chính...– kẻ đó sẽ chắc chắn tự hủy hoại sức sống của mình và hẳn nhiên là người thừa của nhân loại.

Đó phải chăng là lời gởi gắm, lời khuyên hay lời răn cho chúng ta : những thành viên của thế giới đa cực ngày hôm nay : 22-11-2005 ?

Bùi Thị Kim Anh:

Lời trích dẫn mang tính triết lí trên đã phản ánh khá đầy đủ tài năng và tính cách của Einstein.

Einstein không chỉ làm khoa học, ông còn là một nhà thơ, nhà văn, nhạc sĩ. Là một con người phóng khoáng, yêu thích tự do và sùng bái vẻ đẹp, ông đã dành ra cả cuộc đời mình đi theo những cảm hứng: cảm hứng khám phá và cảm hứng sáng tạo mà cái đích cuối cùng luôn là vén bức màn bí ẩn của vạn vật. Câu nói nổi tiếng: “Thượng Đế không chơi trò xúc xắc” luôn được nhắc đến như là một điển hình cho lòng khao khát giải mã của Einstein.

Không gì có khả năng kích thích trí óc của con người bằng sự bí ẩn. Nụ cười bí ẩn của nàng Monalisa trong kiệt tác của Leonard Da Vinci đã mê hoặc bao thế hệ, vũ trụ bao la đã thu hút bao bộ não vĩ đại nhất của loài người. Con đường đi tìm lời giải cho “câu đố của Thượng Đế” đôi khi tưởng như bế tắc, song con người chưa bao giờ biết bỏ cuộc. Con đường càng khó khăn thì niềm khao khát càng được nâng lên. Niềm khao khát khám phá và sáng tạo giúp con người đi hết từ cánh cửa này sang cánh cửa khác của tri thức.

Không cường điệu một chút nào khi nói rằng niềm sung sướng khi khám phá được một ẩn số trong bài toán của tạo hoá luôn là niềm hạnh phúc tột cùng. Điều gì đã khiến cho Achimède nhảy khỏi bồn tắm công cộng? Điều gì đã khiến bao nhiêu nhà khoa học nghiệm nghị nhảy múa như đứa trẻ và hét vang “Ơ rê ka”? Lẽ ra chúng ta cần có thêm một tôn giáo nữa: tôn giáo của sự đam mê, tôn giáo dành cho những ai thật sự ấp ủ niềm ước mơ được nắm lấy chìa khoá của vạn vật mà trong đó cái bí ẩn trở thành tín ngưỡng. Chỉ những tín đồ chân chính mới cảm thụ được vẻ đẹp kì diệu đáng tôn sùng của nó mà thôi.

Thế giới mà chúng ta đang sống đầy rẫy những điều bí ẩn. Bí ẩn chẳng ở đâu xa, chúng ở ngay bên cạnh chúng ta, và thậm chí ở ngay trong mỗi chúng ta. Chuyển động Brown của các hạt phấn hoa nhỏ bé lơ lửng trong nước mà có mấy ai trong chúng ta chú ý đến lại chứa đựng ý nghĩa một lý thuyết vật lý hiện đại. Không phải vì chúng ta không cảm nhận được nó mà là chúng ta đã không có khả năng rung động trước nó. Có ai trong chúng ta lại không biết là trái táo rơi nhưng chẳng ai lại nghĩ ra được định luật vạn vật hấp dẫn cả. Trực quan nhạy cảm trước những hiện tượng tưởng chừng rất tầm thường cộng với khối óc tò mò là bí quyết để đưa các tín đồ chân chính của sự bí ẩn đi vào lịch sử nhân loại như những nhà khai sáng. Điều họ hơn hẳn chúng ta có lẽ chỉ là một niềm đam mê.

Mỗi người đều có những cảm thụ khác nhau với thế giới xung quanh mình. Do đó cách nhìn và mức độ thu hút của cái bí ẩn đối với mỗi người chắc chắn sẽ khác nhau. Tuy nhiên con người sẽ là không sống nếu như không biết rung động trước những điều bí ẩn: không cần biết hôm nay trời nắng hay mưa, không quan tâm tại sao mình có mặt trên thế giới và cũng không cần biết mình sống để làm gì. Một con người như thế liệu có còn là người được nữa chăng hay chỉ sống như một loài cỏ cây vô thức?

Toàn bộ ý tưởng của Einstein phát biểu trong ba câu vẻn vẹn nhưng lại có sức tập hợp lớn mang tầm vóc của một hệ luận về phương hướng sáng tạo nghệ thuật và hoạt động khoa học của mọi thời đại.

Nhìn từ một góc độ khác, chúng ta hãy thử đào sâu hơn những bí ẩn của trích dẫn trên. Cái bí ẩn quả là rất đẹp nhưng liệu có phải là cái đẹp nhất? Phát biểu mang tính chất chủ quan trên của Einstein đem lại nhiều hoài nghi cho những ai yêu chuộng sự chính xác. Tuy nhiên ở vào vị thế của Einstein thì phát biểu trên xem ra lại hợp với con người của ông. Nếu noi theo gương Einstein mà thử mơ mộng một chút, biết đâu ta có thể tìm ra một hệ thức tương tự hệ thức bất định Heisenberg : nếu chúng ta biết người xem bí ẩn là điều đẹp đẽ nhất, chúng ta lại không thể xác định được họ là ai ; và ngược lại nếu chúng ta biết họ là ai thì không thể biết được chính xác niềm đam mê của họ với cái bí ẩn. Lí luận trên xem ra rất đỗi buồn cười nhưng trong khi khoa hoc thực thụ còn chưa kiểm chứng được chính xác những lý thuyết tiên tiến nhất thì một vài sự nguỵ biện của chúng ta xem ra cũng chẳng hại gì. Hơn nữa để lại một chút bí ẩn trong câu nói của Einstein: “Liệu bí ẩn có phải là cái đẹp đẽ nhất?” không phải là cách tốt nhất để làm tôn thêm vẻ đẹp của nó hay sao?
Ngày này, niềm đam mê tìm đến tri thức ngày càng bị chi phối bởi nhiều yếu tố khác: tiếng tăm, danh vọng, quyền lực... làm cho cảm thức thực sự khi đến với nghệ thuật và khoa học có nhiều méo mó. Song lịch sử khoa học và nghệ thuật đã chứng minh: chỉ với những nhân vật như Leonard Da Vinci, Mozart, ..., Alfred Nobel, Albert Einstein, Nils Bohr... với niềm đam mê cái đẹp và nhiệt tình chân chính mới có thể tự tìm cho mình một cái đích cuối cùng của chân-thiện-mĩ. Rút cuộc, mọi lí thuyết đều chỉ là phi vật chất và sẽ có cái mới hơn thay thế. Những lạm dụng phi khoa học dù có đạt được thành tựu rồi cũng sẽ bị quá trình vận động của tự nhiên lật tẩy và bị đào thải theo thời gian.

Trong phạm vi một bài viết cộng với vốn kiến thức nhỏ bé của mình, thật khó cho tôi để diễn đạt đầy đủ tinh thần câu nói của một bậc vĩ nhân, một nhà khoa học được mệnh danh là vĩ đại nhất thế kỉ XX. Cố gắng của tôi khi nghiên cứu hai câu nói này là đút kết từ đó một lối suy nghĩ theo phong cách Einstein và theo tâm hồn Einstein. Đó là một tư duy nhất quán, chính xác trong từng câu chữ nhưng đồng thời cũng rất lãng mạn và đầy triết lí. Các bạn sinh viên khi học về các học thuyết vật lý hiện đại, theo tôi nghĩ, đừng nên cố gắng hiểu ý nghĩa của nó mà trước hết hãy tập cảm nhận nó. Tập cảm nhận một học thuyết ấy cũng là đã thay đổi một nếp nghĩ để theo kịp độ thay đổi của thế giới hòng khám phá vẻ đẹp nằm sau những điều bí ẩn.

Trần Vũ Nguyên

“Hãy hỏi” – đó chính là cái tinh túy nhất từ câu nói nổi tiếng của ông: “Cái đẹp đẽ nhất mà chúng ta có thể trải nghiệm là cái bí ẩn. Đó là cảm thức nền tảng trong cái nôi của nghệ thuật và khoa học chân chính. Kẻ nào không biết đến nó, không còn khả năng ngạc nhiên hay kinh ngạc, kẻ đó coi như đã chết, đã tắt rụi lửa sống trong mắt mình”.

Con bọ dừa và cành cây cong 
Khi con trai ông hỏi vì sao ông nổi tiếng, Einstein chỉ bảo: “Khi con bọ dừa bò theo một cành cây, nó không nhận thấy là cành cây bị cong. Cha đã có may mắn nhận thấy cái mà con bọ dừa không nhận thấy con ạ!”. Điều bí ẩn đôi khi được giải mã một cách đơn giản đến cùng cực. Nhưng nó đòi hỏi một loạt câu hỏi của con bọ dừa. Sự tự vấn: tôi đang đứng đâu thế này? Nơi tôi đứng có gì lạ không? Có đúng là cành cây tôi đang đứng thẳng tăm tắp như mọi người vẫn bảo và chính tôi cũng đã thấy không? Phía đầu cành cây có gì và phía cuối cành cây có gì? Có cái gì phía trong cành cây không nhỉ? Liệu rằng tôi có đang đi đúng hướng không? Có lẽ phải mất vài ngày để liệt kê cho hết những câu hỏi mà con bọ dừa có thể đặt ra để có thể thỏa mãn cái khát vọng khám phá sự bí ẩn của một khoảng không gian rất hẹp bên cạnh nó. Nếu thế, con bọ dừa, có lẽ sẽ không bị rơi tòm xuống đất hay chui tọt vào mồm một con vật nào đấy thích ăn thịt bọ dừa.

Nó không biết, vì nó là con bọ dừa. Còn chúng ta, chúng ta không phải là con bọ dừa.

Einstein đã làm gì để có thể thay đổi cả một nền tảng kiến thức khoa học: ông hoài nghi mọi điều, tin tường mọi khả năng có thể xảy ra, suy luận một cách không logic, một cách khác với những quy luật đã có từ trước và luôn có hàng loạt câu hỏi hiện ra trong đầu cần được trả lời một cách thấu đáo. Từ đó, ông khám phá ra những bí ẩn của cuộc sống, khám phá ra những điều khác thường mà trước đó chúng ta không quan tâm hoặc cho là quá bình thường, đến mức tầm thường để dửng dưng hành động theo những công thức có sẵn, máy móc một cách hết sức thoải mái.

Và thực tâm, chúng ta vẫn đang nghĩ là mình hạnh phúc. Đơn giản, chúng ta không biết còn một cái hạnh phúc cao hơn ở phía bên kia bờ của chân lý mà khoảng cách đôi khi rất mong manh.

Chúng ta không biết. Chúng ta không hỏi. Vì chúng ta sợ.
Cái sợ đầu tiên là sợ sai. Đôi khi những hoài nghi, thắc mắc hay một thoáng ngạc nhiên vẫn hiện lên. Nhưng chúng ta dẹp nó sang một bên rất nhanh. Đã có một con đường sẵn, thôi, ta cứ đi. Và điều này cũng là căn nguyên của nỗi sợ hãi thứ hai: sợ khác người hay chính là sợ đơn độc. Nếu ngày xa xưa, cậu bé Einstein cũng sợ hãi như thế để đừng bị cô giáo đề nghị nghỉ học vì “quá đần độn”, thì có lẽ, sẽ không có một thiên tài.

Chúng ta không muốn khám phá những bí ẩn, vì luôn còn có những nỗi sợ hãi khác ám ảnh: sợ trách nhiệm, sợ mất những gì mình đang có và sợ hãi những gì sẽ xảy ra phía trước mà không thể nhìn thấy được.

Và chúng ta giống như con bọ dừa, cứ bò dọc thân cây mà không biết rằng nó đang cong xuống vì sức nặng của chúng ta.
Cái đuôi ngựa và đốm lửa sống trong mắt

Khái niệm “lửa sống trong mắt” là một sự sáng tạo. Chừng nào trong mắt chúng ta vẫn ánh lên những dấu hỏi khi nhìn vào cuộc sống và không bằng lòng với những gì mình đang nhìn thấy mà muốn khám phá nhiều hơn, muốn biết tường tận hơn thì ngọn lửa sống mà ông đề cập vẫn còn nhấp nháy.

“Tự nhiên chỉ cho ta thấy cái đuôi của con sư tử” – Einstein dừng lại ở đó. Và chỉ có những đốm lửa sống trong mắt mới có thể giúp con người soi đường đến một góc từ trên cao nhìn xuống, hay từ dưới thấp nhìn lên, hay từ phía xa nhìn lại, để có thể đứng lặng và cảm nhận niềm hân hoan chạy dọc theo từng tế bào cơ thể khi phát hiện ra một sự thật hoàn toàn khác là vẻ đẹp của sự hoàn thiện mà tạo hóa đã ban cho một con sư tử. Hóa ra ngoài cái đuôi, con sư tử còn có một bộ lông óng mượt, cái bờm hùng dũng và một dáng hình oai vệ khi cất tiếng gầm của chúa sơn lâm.

Sẽ mãi chỉ là những ông thầy bói sờ soạng trong cái mịt mù của công thức và sự tự tin đến mức ấu trĩ của mình để cho rằng mình đã biết hết thế giới và không còn chút gì là bí ẩn trên hành tinh này cần khám phá nữa.

Liệu có bao nhiêu người đặt ra dấu hỏi cho mình và đi tìm lời giải cho những dấu hỏi đó khi nhìn thấy một cái đuôi sư tử?

Cái chết của một người đang sống

Hình như, đó là thuyết tương đối: một người vẫn còn sống hẳn hỏi, nhung lại đã chết đi vì không muốn biết thêm chút gì của thế giới nữa, không còn chút ham thích nào với cái mới, cái lạ, cái bí ẩn nữa. Không có câu hỏi – không có câu trả lời đồng nghĩa với không có sáng tạo, không có tiến bộ và thế giới buộc phải dừng lại, cuộc sống dừng lại và ngọn lửa sống tắt rụi. Một cái chết rất thực khi người ta vẫn còn sống rất ảo.

Một dấu chấm hết đầy đau buồn cho bánh xe lịch sử khi con người ngừng khám phá.

Và có thanh âm của cái chết trong một thế giới vẫn không ngừng chuyển động.

Nhưng hình như, đó cũng là thuyết tương đối. Người “chết” trong câu nói của Einstein cũng có thể “sống” lại khi một ngày bừng mở mắt và tự hỏi: tôi là ai?

Một cuộc hành trình mới sẽ bắt đầu. Bắt đầu từ việc khám phá bí ẩn của chính bản thân mình.

Và một cách tương đối, ông già lè lưỡi vào ngày sinh nhật thứ 72 của mình sẽ không phải lo âu, vì bản chất của con người và xã hội loài người là một chuỗi tiếp nối những khám phá, những tìm tòi để vén lên cái màn bí ẩn vẫn còn bao trùm xung quanh.

Và đừng bao giờ để tắt lụi đốm lửa sống trong mắt mỗi người.

Hãy hỏi!

Nguyễn Tuấn Hùng

“... tất cả đều đã thay đổi, chỉ riêng nếp nghĩ của con người thì không.”

(Phát biểu của Einstein sau khi Mỹ ném bom nguyên tử xuống hai thành phố Hiroshima và Nagasaki của Nhật Bản)

Tất cả đều đã thay đổi, con người từ trên cây xuống đất, rồi lại leo lên những toà nhà cao vút. Con người từ hang tối bước ra, sống ngoài ánh nắng mặt trời, và một số lại chui vào hang tối. Con người chạy bộ, cưỡi ngựa, đi xe, đi thuyền và bay ... Tùng ... cắc ... tùng – tạch ... tè ... tạch ... tè – reng, reng ... alô – 101001 ... 1000111 .... . Tất cả đều đã thay đổi. Những đế chế hình thành, vươn ra khắp thể giới rồi suy vong, rồi lụi tàn, rồi rêu phong ... để rồi một ngày nào đó nhát cuốc của nhà khảo cổ, mà cũng có thể là của kẻ đào trộm mộ sẽ đánh thức nó dậy. Cánh rừng mất đi, đền đài mọc lên, rồi rừng già lại che phủ tất cả, rừng mất, thành phố mọc lên, ???. Bầy khỉ chuyển về sống trong thành phố, trong sở thú, trong những khu bảo tồn. Em bé! Hãy chơi nốt đi, ngày mai con đường này sẽ khác, góc vườn, mảnh hồ này cũng khác ... Liệu ngày mai, có còn mảnh hồ này không nhỉ? Liệu ngày mai em sẽ thả thuyền ở đâu, sẽ đá bóng ở đâu? Tất cả đều đã thay đổi, tốt có, xấu có, mà không biết là tốt hay xấu cũng có ... Dường như con người đang cố thay đổi mọi thứ để tìm cho mình một nguồn sức mạnh lớn hơn, sức mạnh để vượt lên tự nhiên, để chiến thắng số phận ... Mà thật lạ, hình như những thành tựu tiến bộ nhất của khoa học kỹ thuật lại nằm trong lĩnh vực quân sự!

“... chỉ riêng nếp nghĩ của con người thì không.”. Nếp nghĩ, con người vẫn vậy, vẫn rung cảm trước cái đẹp, vẫn bị thách thức trước những cái bí ẩn, vẫn lặng người trước cảnh hoàng hôn ... Nhưng nếu chỉ vậy, thế giới này sẽ đẹp đẽ biết bao. Nếp nghĩ vẫn vậy, bên cạnh những rung động cao đẹp đó, con người còn ... chế tạo vũ khí, còn đem bom đi doạ nhau. Nếp nghĩ vẫn vậy, vẫn chặt cây, phá rừng. Vẫn bắt khỉ, bắt cọp về làm trò chơi. Con người vốn thông minh hơn, mạnh mẽ hơn con khỉ mà. Mà này, khi mạnh hơn, thông minh hơn người khác, liệu người ta có bắt người khác về làm trò chơi không nhỉ??? Con người vẫn vậy, vẫn tìm kiếm những nguồn sức mạnh lớn hơn, vẫn chứng tỏ sức mạnh của mình ...
Tại sao vậy nhỉ? Con người vốn nhỏ bé, vốn yếu đuối. Con người vẫn sợ sệt, sợ thiên nhiên, sợ những gì bí ẩn, sợ những gì chưa biết, sợ cả những thứ đã biết. Ngàn năm nay vẫn vậy, con người sợ ánh chớp, sợ con thú, sợ sự thăng giáng của thị trường chứng khoán, sợ chết, sợ cạn kiệt nguồn tài nguyên, sợ mất một món đồ chơi, sợ thiên thạch đâm vào trái đất ... Con người luôn cảm thấy yếu đuối, nhỏ bé, họ luôn phải tìm kiếm một nguồn sức mạnh, sức mạnh lớn hơn nữa để nương tựa, để phần nào cảm thấy an toàn. Mà hình như càng biết nhiều, càng mạnh mẽ, con người lại càng sợ nhiều, sợ mất đi sức mạnh đó. Con người vẫn vậy, sợ những cái chưa biết, sợ mất những cái đã có ... nhỏ bé, yếu đuối.
Tại sao vậy nhỉ? Mỗi con người, dù là vĩ nhân, tội phạm, một cậu bé, một cụ già ... đều phải dò dẫm đi lại một con đường. Con đường khám phá, con đường trải nghiệm, khám phá chính mình, trải nghiệm những cảm xúc của bản thân: yêu thương, thù hận, ghen tuông, ích kỷ ... Con đường đó không giống như con đường phát triển của khoa học, từng lớp từng lớp người cùng phát triển một lĩnh vực, thành công của người này, thất bại của người kia lại là bước đệm cho người khác. Có chăng một cách nào đó, giúp con người kế thừa, tránh sai lầm, đi tiếp những bước tốt đẹp của tiền nhân? Con đường khám phá và tự hoàn thiện mình. Đi lại một con đường và con người vẫn mắc những sai lầm cũ?

Tại sao vậy nhỉ? Dường như trên con đường ấy, con người không vượt qua nổi mình, chính mình. Không vượt qua nổi dục vọng của mình. Để rồi lại sai lầm, hại mình, hại người ... Tại sao vậy nhỉ? Thay đồi mình vẫn khó khăn mà. Họ sẽ thay đổi thế giới bên ngoài: giết con voi để lấy ngà, đem quân đi đánh nước khác cũng để lấy ngà và đôi khi hy sinh mạng sống của mình cũng để lấy ngà. Vượt qua chính mình để hôm nay mình tốt đẹp hơn ngày hôm qua thực sự là một điều khó khăn. Nó cần một nỗ lực lớn hơn nhiều so với việc cố gắng thay đổi thế giới bên ngoài, thay đổi người khác ... Mà con người vốn nhỏ bé, yếu đuối mà: sợ những cái chưa biết, sợ mất những cái đã có ... Không, nhỏ bé, yếu đuối trước chính mình!
“... thắng cả trăm vạn quân không bằng thắng chính mình ...”
(Thích Ca Mâu Ni)

Tại sao vậy nhỉ?

Đây đó, vẫn có những con người đã nghĩ khác. Họ có thể là Einstein, phản đối việc sử dụng sức mạnh của khoa học công nghệ để chống lại loài người, đó có thể là Phật tìm hiểu chính mình, hoàn thiện mình, thay đổi mình, dẫn dắt mọi người ... Là Luther King, là mẹ Teresa ... là GreenPeace, là WWF hay chỉ là một cậu bé nào đó: “Chú ơi? Sao người ta lại đánh nhau?”... Họ nghĩ khác, họ vượt lên chính mình, thoát khỏi sự ích kỷ cá nhân, họ vươn tới một thế giới tốt đẹp hơn. Một người nghĩ khác, ba người nghĩ khác, bảy người nghĩ khác ... Đã đủ chưa nhỉ???
Ai đó đã từng nói: “Nếu chiến tranh thế giới lần thứ ba xảy ra, thì có lẽ sang chiến tranh thế giới lần thứ tư con người sẽ phải dùng đá để ném nhau”.
...
Click ... Đoàng ... tạch, tạch, đoàng đoàng ...
Ầm ... Ầm ...

Tiếng gì nữa đây?

Giờ đây con người đã có những sức mạnh to lớn, sức mạnh đủ để tàn phá tất cả.

Giờ đây con người đang phải đối đầu với nhiều nguy cơ: sinh thái, tài nguyên ...

Nếp nghĩ của con người có thay đổi được không?