Thế giới của THẤY và NGHĨ

(Bi kịch loài người)

Thế giới của THẤY là thế giới của hiện tượng – phần Cần của nhận thức, thông qua các giác quan. Thiếu nó, ta không thể gọi là có nhận thức – không phải là "không đủ", mà là "không được". THẤY là nền tảng, là cái Cứng.

Thế giới của NGHĨ là thế giới của tư duy – phần Đủ của nhận thức. Nó là cái Mềm, linh hoạt, thậm chí mơ hồ. Mơ hồ vì:

1. Thế nào là đủ? Đủ với ai? Với tham vọng, với định kiến, với lòng tin, với cái tôi muốn đúng, muốn yêu, muốn thắng?

2. Tư duy mang tính chủ quan. Nếu chỉ dừng lại ở logic hình thức thì NGHĨ có thể hợp lý trên bề mặt, nhưng lại tùy thuộc hoàn toàn vào động lực sâu xa (motivation) bên trong từng người.

Chính cái phần NGHĨ này – cái mà tôi gọi là Đủ của nhận thức – lại là nơi khởi nguồn của chia rẽ, tranh cãi, định kiến. Bi kịch nằm ở đây.

Ví dụ 1: Cuộc chiến ở Ukraina

Ai cũng THẤY: ngày 24-2-2022, Nga đưa quân vào xâm lược Ukraina. Đó là hiện tượng – là phần Cần – không ai phủ nhận.

Nhưng sang phần NGHĨ, lại có hai luồng:

Một bên cho rằng Nga xâm lược Ukraina, giống như Trung Quốc từng xâm lược Việt Nam, hay Mỹ từng xâm lược Iraq. Với họ, đây là kết luận bình thường, và "bình thường" cái Cần đó được coi là Đủ. Và từ đó họ có thái độ chống xâm lược vì với họ xâm lược là phi nghĩa.

Bên kia cho rằng Nga thực hiện một chiến dịch quân sự đặc biệt, với lý do chính trị - an ninh riêng. Họ xem cách nghĩ này là "đặc biệt", và cũng coi đó là Đủ, không cần cái gọi là Cần, cái tên gọi xâm lược không có với họ. 

Ví dụ 2: Ông tu sĩ đi lang thang

Ai cũng THẤY: ông ấy đi bộ trên đường, không vi phạm luật, không làm phiền ai – đó là hiện tượng khách quan, là phần Cần.

Nhưng khi NGHĨ:

Một số ít cho rằng: đó là việc riêng, không ai cần can thiệp.

Số đông thì gán cho ông ấy đủ loại suy đoán: a, b, c... từ mê tín, tâm thần cho đến chiêu trò. Tư duy lắm chữ, nhưng phần nhiều chỉ là bụng ta suy ra bụng người – và thế là sinh ra định kiến.

Kết luận:

Con người đúng ra đều THẤY, nhưng thường bi  kịch nằm ở chỗ: Đem phần NGHĨ che đi cái phần THẤY và cái che ấy lại thường được tự coi là “nhận thức đúng”. Vậy, chúng ta thực sự đang nhìn thế giới – hay chỉ đang diễn giải chính mình?

Đó là sự mê muội. Điều đó rất dễ bị các thế lực mờ ám thao túng.

Sẽ không thừa nếu nhắc lại một câu của sư Viên Minh: Đạo Phật là THẤY, Giác Ngộ là  THẤY.

Đem cái NGHĨ hay những gì của quá khứ đã qua, của tương lai còn chưa đến để che đi cái THÂY trong hiện tại là sự lựa chọn rất hiệu quả của việc thao túng tâm lý đám đông.

Và đứa trẻ mới thấy ông vua cởi truồng. Chúng chưa bị suy đoán, bị quá khứ hay tương lai che mắt cái THẤY hiển nhiên trong hiện tại.