Hoài niệm Liên Xô: Văn Hóa Tố Cáo

 Hoài niệm Liên Xô: Văn Hóa Tố Cáo

(Truyện ngắn viết tặng những ai đã một thời đi học ở Tashkent)

Hồi ấy, ở Liên Xô, sống đúng là phải đúng giờ, đúng nơi, đúng nguyên tắc. Cái sự "đúng" ấy trải dài từ việc đi học, xếp hàng mua thịt đông lạnh, cho đến cả tình yêu. Mà yêu, thì gần như bị coi là hành vi ngoài chương trình.

Tôi học năm tiếng Nga ở thành phố Tashkent, một mùa hè lửa nắng và gió cát của Trung Á.  Hết năm học đi nghỉ hè trên núi. Nhà nghỉ nằm bên bờ suối mát, cây vải, cây đào trĩu quả. Nhưng đẹp nhất là lúc chiều, sinh viên rủ nhau đi dạo, có khi lén lút.. đi yêu.

Và vì yêu là cấm, nên phải có người giữ gìn kỷ cương. Thế là hình thành Đội Cờ Đỏ — ba thành viên ưu tú, xông pha vì lý tưởng vô sản, được giao nhiệm vụ giám sát, rình bắt những ai sa đà vào chủ nghĩa cá nhân kiểu tư bản: yêu đương, khiêu vũ, và những cái khác chưa định nghĩa.

Hè năm ấy, một đôi nam nữ đã dắt nhau ra bờ suối. Lúc ấy tôi không có mặt, nhưng nghe kể lại như một bản truyền khẩu kịch tính. Một cậu thuộc diện "cán bộ nguồn", người đeo kính, luôn ghi sổ tay những hành vi lệch chuẩn, đã phát hiện ra "đối tượng khả nghi". Cậu ta về báo cáo Đội.

Ngay đêm đó, ba thành viên Đội Cờ Đỏ lên đường. Họ chia nhau phục kích sau bụi rậm. Đèn pin sẵn sàng. Kết quả, khi đôi kia vừa... hôn nhau một cái dưới ánh trăng thì đèn bật sáng.

— Bị bắt! Giơ tay lên! — một giọng nam hô to như phim hành động.

Đôi kia giật mình, nhưng vẫn kịp ôm nhau thêm một lần, có thể là lần cuối.

Buổi "kiểm điểm" diễn ra trong hội trường nhỏ. Tội trạng được nêu ra rành mạch: "Có hành vi yêu đương lén buổi tối, không xin phép tập thể". Lúc ấy chưa có điện thoại để chụp ảnh, nên bằng chứng chỉ là lời kể, cộng với việc bị chiếu đèn pin giữa lúc nhạy cảm.

Nhưng đôi tình nhân kia không phải dạng vừa. Họ đứng lên cãi rát cổ:

— Chúng tôi chỉ ngồi xa xa tâm sự, không có gì quá đáng.

— Các anh không yêu được, xấu xí, trọ trẹ thì ma nó yêu nhưng cũng đừng vu oan!

Một tràng xôn xao nổi lên. Có người nín cười, người thì ho lấy lệ. Nhưng điều bất ngờ hơn là đôi kia bắt đầu phản công:

— Còn anh, người soi đèn pin hôm trước đi tắm suối với gái Tây. Chúng tôi thấy rõ! - Bị cáo nữ này là cựu học sinh Chu Văn An Hà Nội. Nghe nói được giải học sinh giỏi văn toàn quốc. Văn nghị luận và khẩu khí thì như trên đài phát thanh tiếng nói Việt Nam

— Còn đồng chí trưởng đội cờ đỏ, hôm thứ Năm ngày 6 tháng trước trốn đi nhảy với gái Tày ở công viên!

Không khí hội trường như một phiên tòa của Dostoevsky thời hiện đại. Tố cáo chồng tố cáo, như đổ nước vào vết nứt. Cả đám sinh viên bỗng nhớ ra ai cũng từng làm gì đó sai, nhưng vì chưa bị bắt nên vẫn... vô tội.

Cuối cùng, Đội Cờ Đỏ họp khẩn. Quyết định... hòa. Gọi là kiểm điểm nội bộ, rút kinh nghiệm, và thôi không "phát động phong trào tố cáo" nữa.

Năm đó kết thúc kỳ nghỉ hè. Mỗi người chuyển về một thành phố khác nhau. Đôi kia thì được đồn là... chia tay vì bị chấn thương tâm lý.

Nhưng mỗi năm đến lễ Cách Mạng Tháng Mười Nga, những người từng ở Tashkent lại tụ họp. Có lần ở Đồ Sơn, có khi ở Sóc Sơn, có lần thì ngay giữa Hà Nội. Họ nâng cốc vodka, ăn xúc xích hun khói, và cười vang:

— Ê, mày nhớ vụ bắt yêu ngoài suối không?

— Còn mày nhớ ai tố ai đi nhảy với gái không?

Lạ kỳ thay, những chuyện tưởng là nặng nề của tuổi trẻ ngày xưa, giờ thành kỷ niệm ngọt ngào.

Một lần, tôi gặp lại người cầm đèn pin ngày ấy. Giờ là giáo sư danh giá, tóc bạc phơ. Ông cười ngượng:

— Hồi đó... ngố thật. Nhưng mà vui!

Tôi hỏi:

— Nếu có máy ảnh chụp được hôm đó thì sao?

Ông đáp:

— Thì chắc tụi nó không cãi được. Nhưng cũng chẳng có gì để nhớ nữa. Cái hay là nhờ không có bằng chứng, nên mỗi người nhớ mỗi kiểu. Mỗi năm tố lại, lại khác.

Và chúng tôi lại cạn ly, giữa tiếng hát Nga vang lên từ loa cũ:

"Kak molody my byli..."

(Làm sao ta đã từng trẻ trung đến thế...)

Một thời Liên Xô cũ, nơi tình yêu bị cấm... nên lại càng đáng yêu.