GIÁO SƯ NGUYỄN THÚC LOAN –

 GIÁO SƯ NGUYỄN THÚC LOAN – MỘT CON SÓNG ĐƠN ĐỘC TRONG KHOA HỌC VIỆT

Trong ký ức của nhiều người từng hoạt động trong ngành khoa học điều khiển tại Việt Nam những năm 80–90, cái tên Nguyễn Thúc Loan hiện lên như một nhân vật "dị biệt" – vừa lập dị, vừa xuất sắc, vừa khiến người ta e dè, lại vừa khiến không ít người trẻ ngưỡng mộ và thương mến.

Tôi gặp Giáo sư Loan lần đầu vào một đêm đông năm 1980 ở Moskva. Khi đó, tôi ở nhờ phòng ký túc xá của một người bạn nghiên cứu sinh thì anh Loan – một người đàn ông tầm thước, trán cao, trắng và hơi mập – bước vào. Thì ra là giáo sư Nguyễn Thúc Loan đến tìm người quen để trao quà từ Việt Nam gửi sang. Dù trước đó tôi từng vài lần nhìn thấy ông ở Thư viện Khoa học Trung ương tại Hà Nội, nhưng chưa từng có dịp trò chuyện. Lần gặp tình cờ ấy lại mang đến cho tôi cả một đêm ngủ cùng phòng với ông – một cơ hội hiếm hoi để hiểu sâu hơn về một con người nổi tiếng là "Loạn".

Người ta gọi ông là "Giáo sư Loan nặng", đọc chệch thành “Giáo sư Loạn”. Nhưng sau buổi trò chuyện, tôi mới hiểu điều đó chẳng đúng. Không phải ông loạn, mà là những mô hình lý thuyết điều khiển học mà ông tâm huyết – nhưng – dường như quá xa lạ và khó hòa hợp với xã hội và con người Việt Nam thời đó. Ông thất bại khi cố áp dụng một hệ thống không quan sát được vào một môi trường đầy những “bụi tre làng” – biểu tượng cho cái chằng chịt, vòng vo, "nói vậy nhưng không phải vậy" của tư duy Việt.

Thế là ông đi, giảng dạy và báo cáo khắp nơi trên thế giới, mang theo cái đam mê khoa học mà quê nhà chưa sẵn sàng đón nhận.

Chuyện đời tư ông kể cũng mang màu sắc… ngẫu nhiên. Khi tôi tâm sự chuyện tình cảm, ông khuyên tôi nên dùng đồng xu để quyết định giữa hai người con gái. Nếu là sáu thì nên dùng xúc xắc. "Trường hợp của cậu thì nên dùng đồng 5 kopec," ông nói xong rồi ngủ lăn quay như trẻ nhỏ. Ông vừa bay từ Việt Nam sang, cơ thể còn chưa quen múi giờ. Sáng sau trước khi chia tay ông cho tôi một lời khuyên về vấn đề khoa học tôi theo đuổi dù lĩnh vực của tôi hoàn toàn khác. Lúc về Kharkov tôi có trao đổi với thầy hướng dẫn nghiên cứu sinh của tôi. Thầy nghe xong trầm ngâm khác lạ.

Gần hai mươi năm sau, tôi trở về Việt Nam gặp lại ông trong một buổi sáng ở Hà Nội, trước khách sạn Kim Liên. Tôi cảm ơn vì ý tưởng khoa học ông từng gợi mở ở Moskva năm nào, dù cuối cùng ý tưởng ấy chưa thực hiện được vì “cơm áo gạo tiền”. Ông chỉ cười: “Anh cho ý tưởng khoảng 50 đứa, có đứa dùng mà chưa có ai cảm ơn. Em không dùng thì cảm ơn anh không nhận.” Ông  rủ tôi vào Sài Gòn viết thuê luận án tiến sĩ, nhưng tôi từ chối, vì "nghĩ đến đọc đã ngại rồi, nói gì đến viết". Thời đó chưa có Lu, chứ có thì chắc tôi đã khác.

Dưới mái nhà Viện Điều khiển học – nơi ông từng là Viện trưởng – ông vừa được trọng vọng vì trình độ siêu phàm, lại vừa bị dè chừng vì tính khí khó đoán. Có lần ông đi ngang qua một buổi bảo vệ thử luận án tiến sĩ Toán, vô tư ngồi nghe rồi đứng lên bác bỏ toàn bộ. Không giáo sư nào dám cãi. Hậu quả là luận án bị hủy, người làm phải chuyển sang ngành khác, mất thêm mấy năm mới hoàn thành được một công trình mới.

Cũng từ đó, người ta bông đùa: Viện sĩ Hiệu (Giáo sư Nguyễn Văn Hiệu) nên nhường dấu nặng cho ông để thành bác "Hiêu" (hươu), còn ông thì thêm dấu nặng thành bác "Loạn". Nhưng sau tiếng cười, vẫn là sự thán phục dành cho một nhà khoa học thực sự siêu đẳng. Năm 1969, ông bảo vệ thành công luận án tiến sĩ tại Nga, và chỉ 4 năm sau – ở tuổi 33 – đã trở thành tiến sĩ khoa học. Ông công bố gần 100 công trình trong và ngoài nước, chủ yếu bằng tiếng Nga, Anh, Đức; có người nói con số thật lên đến 200.

Dù bị xem là “ngông”, “lang thang” hay “phát biểu vung mạng”, ông lại là người sống rất thật thà, chan hòa, gần gũi với lớp trẻ. Ông từng leo lên bàn làm việc của đồng nghiệp để ngủ ngon lành, mặc kệ mọi lời thị phi.

Nhiều người không ưa ông, nhưng ai đã từng được ông giúp đỡ thì đều nhớ mãi. Ông không chỉ truyền ý tưởng mà còn truyền cảm hứng – thứ mà không dễ có trong những giai đoạn xã hội rối ren và nghi kỵ.

Hơn 30 năm sau ngày gặp gỡ đầu tiên trong đêm Moskva lạnh giá, tôi vẫn nhớ về ông – người giáo sư "Loạn" mà không loạn – một kẻ dị biệt tử tế và đắm say đến tận cùng với khoa học.