THÂN PHẬN NHÂN LOẠI TRONG KỶ NGUYÊN BA CÁI BẪY TOÀN CẦU

THÂN PHẬN NHÂN LOẠI TRONG KỶ NGUYÊN BA CÁI BẪY TOÀN CẦU

Thế giới như tôi thấy - Tiểu luận

(Trần Đức Trung)

Trong lịch sử dài và nhiều bóng tối của loài người, chưa bao giờ thế giới lại đồng thời mắc kẹt trong ba cái bẫy lớn đến như vậy: bẫy nợ, bẫy năng lượng và bẫy tiền tệ. Tất cả đều không nổ vang tiếng súng, không bùng lên lửa đạn, nhưng sức tàn phá thì lặng lẽ, sâu và dài lâu hơn nhiều cuộc chiến. Ba cái bẫy đó — do Trung Quốc, Nga và Hoa Kỳ tạo ra từ những động lực, chiến lược và tham vọng khác nhau — đang đan cài, chồng lấn, và siết dần khả năng tự chủ của nhiều quốc gia, thậm chí làm lung lay chính nền tảng trật tự quốc tế.

Nhìn từ xa, chúng giống như ba cái bẫy đặt giữa khu rừng toàn những sinh vật đang lầm tưởng mình mạnh mẽ, tự do, và không thể bị khuất phục. Nhưng càng tiến gần, càng thấy chúng không phải bẫy săn mồi đơn thuần — mà là những mê cung tinh vi nơi lòng tham, sự mù quáng và nhu cầu sinh tồn trộn lẫn với những tính toán địa chính trị lạnh lùng.

Bởi vậy, viết về “thân phận nhân loại” trong thời đại này là viết về sự mắc kẹt: mắc kẹt giữa nhu cầu và sự lệ thuộc, giữa phát triển và mất tự chủ, giữa hy vọng bứt phá và nỗi lo đánh mất chính mình.

1. Cái bẫy nợ: những món quà vàng hóa xiềng xích

Trong hai thập niên qua, Trung Quốc đã trải thảm tuyến đường tơ lụa mới bằng những khoản vay “mềm như lụa, sắc như dao”. Nhiều quốc gia châu Phi, Mỹ Latin, thậm chí cả châu Á, từng coi đây là cơ hội: đường sá, cảng biển, đường sắt, năng lượng — tất cả thứ họ thiếu.

Nhưng món quà không bao giờ chỉ là quà.

Những khoản vay đó có lãi suất không hề rẻ, các điều khoản mù mờ, và quan trọng nhất: rủi ro được chuyển về phía bên đi vay, còn lợi ích chiến lược nghiễm nhiên thuộc về Trung Quốc. Một khi không trả được nợ, tài sản quốc gia — cảng biển, mỏ khoáng sản, đất đai — trở thành vật thế chấp sống.

Châu Phi đang gánh hơn 80 tỷ USD nợ từ Trung Quốc. Nhiều nước không thể trả nổi, và những hạ tầng từng được hứa hẹn là “động cơ phát triển” giờ trơ trọi, kêu rít trong gió, không đủ lưu lượng vận hành, không đem lại lợi nhuận nào. Ở Mỹ Latin, những tuyến đường sắt cao tốc ngốn hàng tỷ đô nhưng nằm đắp chiếu. Ở Sri Lanka, cảng Hambantota trở thành biểu tượng của “bẫy nợ” khi phải giao cho Trung Quốc thuê 99 năm.

Nhưng điều đáng sợ không chỉ là mất tài sản, mà là mất tương lai: khi một quốc gia bị trói tay bởi nợ, nó không thể quyết định số phận phát triển của chính mình. Nó phải chọn sự vâng phục trong chính sách, ngoại giao, và cả cấu trúc kinh tế.

Nợ trở thành dây trói. Mà dây trói ấy — con người tự đưa tay vào.

2. Cái bẫy năng lượng: khi khí đốt trở thành khẩu súng tắt tiếng

Nga đã hiểu rất rõ một điều: kẻ kiểm soát nguồn năng lượng sẽ kiểm soát nhịp thở của thế giới công nghiệp. Đặc biệt là châu Âu, nơi mùa đông có thể giết người dễ dàng hơn một đạo quân trang bị đầy đủ.

Trước chiến tranh Ukraine, đến hơn 40% lượng khí đốt của EU phụ thuộc vào Nga. Nhiều quốc gia, đặc biệt là Đức, lựa chọn năng lượng Nga không chỉ vì giá rẻ mà vì sự tiện lợi — quên rằng sự tiện lợi đôi khi là liều thuốc độc.

Và rồi khủng hoảng Ukraine nổ ra. Những ống dẫn khí trở thành dây cương, siết từng nhịp vào nền kinh tế châu Âu. Nga không cần tấn công quân sự; chỉ cần xoay van khí là cả lục địa run rẩy: nhà máy phải dừng hoạt động, giá điện tăng vọt, lạm phát đe dọa làm sụp đổ cả tầng lớp trung lưu.

Ấn Độ cũng không thoát khỏi cái bẫy này, dù theo một hướng khác: dầu Nga giá rẻ là món hời trước mắt, nhưng sự lệ thuộc ngày càng lớn khiến New Delhi khó giữ thế cân bằng chiến lược. Khi một quốc gia phụ thuộc vào một nguồn nhiên liệu quá lớn, nó dễ bị kéo về các trục quyền lực mà mình không mong muốn.

Năng lượng — vốn là nền tảng sinh tồn — trở thành điểm yếu chí tử.

3. Cái bẫy tiền tệ: khi cả thế giới ở trong cái bóng của đồng USD

Không giống bẫy nợ hay bẫy năng lượng, đồng Mỹ kim là cái bẫy mà thế giới biết rõ, nhưng không thể thoát. Đây là cái bẫy lớn nhất, cổ xưa nhất và có sức mạnh mạnh nhất.

Thế kỷ XX và XXI, mọi cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu đều lặp lại một mô thức: khi USD tăng giá, thế giới còn lại chao đảo. Từ Argentina đến Thổ Nhĩ Kỳ, từ Pakistan đến Brazil — các nền kinh tế mới nổi rơi vào luồng hút xoáy mỗi khi Cục Dự trữ Liên bang Mỹ nâng lãi suất.

Dòng vốn tháo chạy. Nợ USD phình to. Lạm phát dựng đứng. Người nghèo nghèo thêm, còn giới tinh hoa phất lên nhờ đầu cơ.

Đồng USD — tưởng như một đơn vị trao đổi trung tính — lại trở thành công cụ quyền lực toàn diện. Không ai muốn dùng nó; không ai dám bỏ nó. Bởi vì kinh tế thế giới đã được thiết kế xoay quanh nó. Một mạng nhện vô hình nhưng bền bỉ.

Và thế giới từng tin rằng việc dự trữ USD là “an toàn nhất”. Cho đến khi các vụ đóng băng tài sản Nga và các lệnh trừng phạt tài chính lan rộng. Một đồng tiền đã trở thành đòn bẩy địa chính trị.

Thoát USD? Gần như bất khả trong ngắn hạn. Và như thế, nhân loại mắc kẹt giữa sợ hãi và bất lực.

4. Ba cái bẫy – một thân phận

Điều đáng buồn là cả ba cái bẫy trên không phải do ai ép buộc mà có. Con người bước vào vì bị dẫn dụ bởi lợi ích trước mắt, bởi tham vọng phát triển nhanh, bởi sự thiếu kiên nhẫn và đôi khi là tầm nhìn hạn hẹp của giới cầm quyền hoặc vì những lợi ích cá nhân của họ mà dân không kiểm soát được.

Nhưng trách nhiệm không chỉ của chính phủ.

Toàn bộ cấu trúc kinh tế thế giới được xây dựng trên tốc độ, lợi nhuận và cạnh tranh. Một quốc gia không dám chậm lại vì sợ mất vị thế. Một nền kinh tế không dám thắt chặt vì sợ dân bất mãn. Tất cả cuống cuồng chạy, và khi mệt, họ bám vào bất kỳ thứ gì trông có vẻ dễ dàng — rồi rơi vào bẫy.

Nhân loại trở thành loài thú mệt mỏi, tự gieo mình vào vòng lặp của nợ nần, năng lượng và tài chính.

5. Khi ba cái bẫy giao nhau

Thế giới hôm nay không chỉ mắc từng bẫy riêng lẻ, mà còn kẹt trong giao điểm của cả ba. Một quốc gia mắc bẫy nợ thường cũng phụ thuộc năng lượng. Một quốc gia phụ thuộc năng lượng thường lại yếu trước bẫy USD. Và khi USD mạnh lên, họ lại càng khó trả nợ Trung Quốc và mua nhiên liệu giá cao.

Kết quả: một vòng xoáy đóng.

Ba cường quốc — Trung Quốc, Nga và Mỹ — không cần lập liên minh. Ba cái bẫy của họ vô hình hợp lực, tạo ra một cấu trúc lệ thuộc nơi phần còn lại của thế giới trở thành khán giả bất đắc dĩ.

Nhân loại không bị ai giết, mà tự bị ba cái bẫy bào mòn từng ngày.

6. Thoát bẫy: không phải chuyện của một thế hệ

Câu hỏi lớn nhất: có thoát được không?

Câu trả lời là: có, nhưng rất chậm. Và cần ba điều kiện:

a. Can đảm từ chối những món quà đẹp quá mức

— từ khoản vay “mọi thứ sẽ tốt”, đến những thỏa thuận năng lượng mập mờ.

b. Tái cấu trúc năng lượng và tài chính một cách đau đớn nhưng cần thiết

— đầu tư vào tự chủ năng lượng, đa dạng hóa nguồn cung, xây dựng hệ thống thanh toán thay thế USD.

c. Thay đổi tư duy lãnh đạo và sự tỉnh táo của người dân kiểm soát đi đêm của lãnh đạo trong trò chơi "của người phúc ta"

— để nhận ra rằng không có phát triển nào miễn phí, không có dự án nào không ràng buộc.

Nhưng quá trình này có thể kéo dài nhiều thập kỷ. Nghĩa là, thế hệ chúng ta sẽ sống tiếp trong tình trạng “vừa chạy vừa tránh bẫy”, không trọn vẹn nhưng cũng chưa tuyệt vọng.

7. Một kết luận mang tính cảnh tỉnh

Nhìn ba cái bẫy bao trùm lên thế giới, ta nhận ra một điều giản dị nhưng đau đớn: nhân loại không thống nhất, và chính sự phân mảnh đó là điều khiến các cái bẫy mạnh lên.

Chúng ta bị chia rẽ bởi lợi ích, cạnh tranh, nghi kỵ. Nên ba thế lực lớn nhất có thể dễ dàng giăng bẫy và nhìn phần còn lại sa chân.

Thân phận nhân loại — đúng nghĩa — là thân phận của những sinh vật thông minh nhưng lại dễ lầm lạc, khôn ngoan nhưng lại tham lam, luôn muốn vươn tới ánh sáng nhưng lại không thoát khỏi những cạm bẫy tự tạo.

Ba cái bẫy đó không chỉ nói về kinh tế hay chính trị. Chúng nói về bản chất con người: về sự yếu đuối của quyền lực, và sự mong manh của nhận thức.

Và cho đến khi con người biết cách nhìn xuyên qua “những món quà”, thế giới sẽ còn tiếp tục giãy dụa trong những vòng xoáy cũ, chỉ thay đổi diễn viên, chứ không đổi kết cục.