CHIẾN TRANH VÀ NÚT BẤM ĐẦU TIÊN

 CHIẾN TRANH VÀ NÚT BẤM ĐẦU TIÊN

Ngụy biện trong truyền thông chiến tranh và cái nút bấm đầu tiên

Trong mọi cuộc chiến, bao giờ cũng có hai thứ chạy song song: tiếng súng và tiếng nói. Súng để giành đất, giành quyền; còn lời – nhất là từ truyền thông – để giành lý. Người ta có thể thua một trận đánh, nhưng vẫn cố thắng trong dư luận. Trong cuộc giành lý ấy, điều đáng lo nhất không phải là sự sai lệch thông tin trắng trợn, mà là sự ngụy biện có tính hệ thống, đặc biệt quanh câu hỏi đơn giản mà quan trọng: ai là kẻ nổ súng trước?

1. "Cái nút bấm đầu tiên" và đạo lý phổ quát

Người bình thường không cần hiểu hết lịch sử sâu xa hay bối cảnh địa chính trị phức tạp. Họ chỉ cần biết: nước nào là bên đầu tiên bắn phá sang lãnh thổ nước khác, kèm theo câu hỏi phụ: hành động đó có mang tính tự vệ khẩn cấp không? Nếu không phải tự vệ tức thời, thì bấm cò đầu tiên là khai chiến – là hiếu chiến.

Cách phán xét này không chỉ là đạo lý thường dân, mà còn là nguyên tắc cơ bản của Hiến chương Liên Hợp Quốc: nghiêm cấm sử dụng vũ lực chống lại toàn vẹn lãnh thổ của quốc gia khác, trừ khi bị tấn công.

Thế nhưng, trong thực tế, cái nút bấm đầu tiên thường bị làm mờ đi bằng ngụy biện.

2. Ngụy biện điển hình trong truyền thông chiến tranh

Ngụy biện – theo nghĩa logic học – là những lập luận tưởng như đúng nhưng thực chất đánh tráo bản chất sự việc. Trong truyền thông chiến tranh, các kiểu ngụy biện phổ biến gồm:

Ngụy biện “phản ứng tất yếu”: Biến hành vi tấn công trước thành “bắt buộc phải làm” vì những lý do lịch sử, an ninh, tôn giáo...

Ví dụ: “Chúng tôi tấn công vì đã bị khiêu khích quá nhiều!”

Ngụy biện “phòng ngừa chính nghĩa”: Biến đòn phủ đầu thành “hành động phòng ngừa chiến lược”.

Ví dụ: “Nếu không ra tay trước, đối phương sẽ ra tay trước!”

Ngụy biện đánh tráo mốc thời gian: Đẩy sự kiện "gây hấn đầu tiên" ra xa, khiến hành động hiện tại có vẻ như là một phản ứng.

Ví dụ: “Mười năm trước họ đã… nên hôm nay chúng tôi mới…”

Ngụy biện cảm xúc – thảm họa: Tập trung vào nỗi đau sau khi bị tấn công trả đũa, để làm lu mờ nguyên nhân khởi chiến.

Hệ quả là người dân bị dẫn dắt theo cảm xúc hơn là nguyên tắc, và từ đó, mất đi khả năng phân định đúng sai theo hành vi ban đầu.

3. Một số ví dụ cần suy ngẫm

Việt Nam bị Khmer Đỏ xâm nhập giết hại dân biên giới trước, nhưng phải tốn rất nhiều năm sau, cộng đồng quốc tế mới công nhận phản công của Việt Nam không phải là "xâm lược".

Trung Quốc pháo kích rồi đánh vào Lạng Sơn năm 1979, nhưng truyền thông nước này gọi đó là “tự vệ phản kích”.

Gần đây nhất, tháng 4/2024, Iran bắn hơn 300 tên lửa và UAV từ lãnh thổ mình sang lãnh thổ Israel – một hành động công khai chưa từng có. Lý do được đưa ra là để “đáp trả việc Israel không kích vào lãnh sự Iran ở Syria”. Nhưng ngay cả nếu việc không kích đó là có thật, thì hành động bắn vào lãnh thổ Israel vẫn là hành động vượt ngưỡng đỏ đầu tiên, và cần được gọi tên chính xác.

4. Giữ vững nguyên tắc trước làn sóng ngụy biện

Chiến tranh là nơi đạo lý dễ bị đánh mất. Nhưng chính vì thế, xã hội dân sự và truyền thông độc lập cần giữ chặt nguyên lý đạo đức đơn giản nhưng cần thiết:

 “Ai bắn trước sang lãnh thổ nước khác – nếu không phải vì tự vệ khẩn cấp – thì là kẻ đáng bị lên án đầu tiên.”

Cần nhấn mạnh: cảm thông không đồng nghĩa với chấp nhận, hiểu động cơ không đồng nghĩa với hợp lý hóa vũ lực.

5. Lời kết

Trong một thế giới ngày càng hỗn loạn vì tin giả và truyền thông định hướng, giữ vững sự thật về cái nút bấm đầu tiên chính là giữ lại phần cốt lõi của công lý. Dù sau đó tình hình có xoắn vặn thế nào, mất kiểm soát ra sao, thì lịch sử – nếu còn công bằng – cũng sẽ quay lại với câu hỏi đầu tiên, đơn giản mà gai góc:

 “Ai nổ súng trước?”