BA CÁCH NHÌN CHIẾN TRANH TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM

 BA CÁCH NHÌN CHIẾN TRANH TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM - VH Minh họa và VH Phát hiện

Chiến tranh Việt Nam để lại nhiều áng văn chương dữ dội và ám ảnh. Trong số đó, Mưa đỏ (Chu Lại), Nỗi buồn chiến tranh (Bảo Ninh) và Dấu chân người lính (Nguyễn Minh Châu) tiêu biểu cho ba cách nhìn khác nhau: máu lửa, tro tàn và con đường trưởng thành.

Mưa đỏ ghi dấu bằng sự khốc liệt. Chu Lại dựng lại chiến trường với máu, mưa, đất hòa vào nhau. Người lính hiện lên như biểu tượng hy sinh, còn kẻ thù bị khắc họa cực đoan. Tác phẩm có sức mạnh cảm xúc, làm người đọc cảm thấy hơi thở gấp gáp của chiến hào. Có thể thấy đây là tác phẩm mẫu mực của dòng văn học minh họa.

Nỗi buồn chiến tranh lại là một tiếng thở dài u uất. Bảo Ninh viết sau ngày hòa bình, khi ký ức đã lắng xuống, để lộ tro tàn tâm hồn. Nhân vật Kiên sống sót nhưng mang theo ám ảnh bất tận. Chiến tranh trong tác phẩm không còn là nơi để ca ngợi, mà là vực thẳm phi lý, là nỗi buồn không nguôi. Ở đây, kẻ thù không phải quỷ dữ, mà cùng chia sẻ bi kịch con người.

Dấu chân người lính của Nguyễn Minh Châu lại điềm tĩnh và triết lý hơn. Ông không nhấn mạnh vào trận đánh hay nỗi đau, mà vào hành trình trưởng thành của người lính. Chiến tranh được nhìn như môi trường thử thách để con người tự ý thức, lớn lên và hướng tới nhân văn. Đây chính là tác phẩm mãu mực của dòng văn học phát hiện.

Đặt cạnh nhau, ba tác phẩm như ba mảnh ghép. Mưa đỏ giữ ký ức nóng bỏng, Nỗi buồn chiến tranh phơi bày hậu quả tinh thần, còn Dấu chân người lính mở ra tầm nhìn nhân bản. Cả ba đều nhắc rằng: chiến tranh không chỉ là vinh quang hay mất mát, mà còn là bài học sâu xa về con người.

Thực ra cả 3 tác phẩm tôi đều chỉ đọc tóm tắt giới thiệu nhưng không mấy quan tâm, nhất là các tác giả. Duy chỉ có lần năm ấy ở Katowice Ba Lan. khi tôi đỡ chiếc túi rách rơi xuống của một Người Đàn Bà Capcaz trước sứ quán Tiệp, các sách rơi ra. Tôi nhặt lẻn một cuốn sách tiếng Nga nhưng tác giả là Nguyễn Minh Châu. Nhưng tên truyện không phải về chiến tranh mà là "Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành"  Và chi tiết đó có trong truyện ngắn đầu tay tôi "Người Đàn Bà Capcaz" đăng tháng 1 năm 2000 trên báo Văn Nghệ Trẻ và sau đó có in ở tập truyện ngắn "Bản Tango Italiano" để nói về bản tính Nga giống như một bản Tango ấy, lúc bơ vơ bất định như rơi vào bế tắc rồi như bừng tỉnh quyết liệt và rẽ hướng.... mơ hồ