- Tinh cờ trước tết lại thấy mấy khuôn mặt quen quen, có cả nhân vật trong truyện ngắn " Bức Tranh Thơ " của mình. Lại thấy căn phòng đầy sách chắc ở nhà Bùi Quang Minh. Hồi xưa ngồi cùng Minh với Khánh ở đó có chơi trò chọn một trong 3 lĩnh vực KH cần cho loài người ( Toán , Lý và ĐKH ). Hình như Trung Tran và Bùi Quang Minh đều chọn ĐKH
- Mấy lần gặp Paul Duc xưa lại thấy Ngài tựa vào Logic Hình thức. Với tôi Logic Hình thức là cơ sở cho Toán học thôi. Chỗ nào không cần toán thì cũng không cần nói đến Logic hình thức. Thơ chẳng hạn.... " Thực ra Đức chẳng chứng minh gì cả, chẳng có một thao tác nào của Logic Hình Thức, cũng chẳng giải thích như kiểu “qua cầu gió bay”. Anh toàn khẳng định, chỗ dựa của anh là sự bất tử của các trường ca của Homer, là tình yêu của Đức đối với thể lọai trường ca. Nhà thi hào mù, cậu bé Cupidon của tình yêu cũng mù. Tình Yêu mù mà, có thế nó mới say đắm lòng ta đến lạ kỳ. Nhưng dài thế nào Đức không nói rõ. Cái lý ca ngợi Trường Ca là ở chỗ nhiều chữ hay là cứ xuống dòng là xong, tốn giấy lắm. Nếu trào lưu thơ dài mà lên ngôi, không chừng sẽ có cả siêu Trường Ca, siêu Dài phục vụ các đại gia." - trích từ " Bức tranh thơ _ Bản Tango Italiano NXB HNV 2014 "
- Còn Logic của Hegel. Thực ra nó có dùng các thao tác của Logic Hình thức, tất nhiên là trên cơ sở những Tiên Đề xuất phát.của nó.
Và Logic hình thức không đủ cho Thế giới này, vẫn có những khoảng trống không đầu đũa. Thế thì Logic biện chứng mà có dùng tiếp thao tác của Logic Hình Thức thì cũng vậy thôi.
Thế giới luôn cất giấu những bí ẩn. Ai đó bảo " Logic ( loại nào đi chăng nữa ) cũng không là Chân Lý nhưng Chân Lý thì cần Logic ".
Vì sao cần ? Để yên tâm thôi cho những phần có thể kiểm chứng được của Thế Giới. Còn những khoảng trống không không với tới bởi phép chia đôi - dichotomy có lẽ là dành cho Lòng Tin, Tôn Giáo...và cho Thơ nữa.
Bức tranh thế giới đang yên lành
Rồi khâu lại bằng sợi chỉ Logic
Sao còn nguyên vẹn như xưa
Sực nhớ đến Bài Ca Về Thế giới Không Đầu Đũa đang viết dở khi nào
Thế Giới này được tạo ra bởi Ai ?
Cãi nhau còn chán không thôi
Dù họ được gọi là duy tâm
Tin có Đấng Sáng Tạo Siêu Nhiên
Họ vẫn cứ cãi nhau về Ngài đấy
Có lẽ Thế Giới mà Ngài tạo ra
Theo họ là chưa hoàn chỉnh
Ngài lại tạo ra thêm con người
Ông Einstein có cách nói của mình
" Vũ trụ đã xong đâu mà nó còn đang hình thành "
Thế giới cũng vậy, Con người cũng vậy, Tình yêu nữa.
Vẫn chưa có cái gì thật đến đầu đến đũa
Hay nói khác đi mọi thứ còn đang hình thành
Như bột mì đang rán, lung bung
Luôn có những khoảng trống
Như trong bong bóng xà phòng
Phập phồng lung linh nhiều ánh sắc
Thế giới Vĩ mô khuyết tật càng nhiều
Cây càng to mọt sâu càng dễ có
Chắc Thượng Đế sẽ tạo từng miếng nhỏ
Rồi ghép chúng vào và mãn nguyện xoa tay
Nhưng miếng ghép lại khiến Ngài mãi loay hoay
Ông Einsstein vẫn lè lưỡi cười
Thế giới Vi mô lại nhịt nhằng Hạt-Sóng
Trong trò chơi đuổi bắt Bóng-Hình
Như Thực-Mơ, Werner Heisenberg
Không thể đến cùng chính xác các phép đo
NGUYÊN LÝ BẤT ĐỊNH - được thêm cái nọ mất cái kia
Fuzzy - Nhòe là bức tranh Thế Giới
Khoa học bắt đầu bằng những phép đo
Nhưng tính bất định của phép đo để trong khoa học những vệt tối
Và Chaos như nhưng gì vô lối
Bão thành không bởi cánh bướm vẫy chập chờn
Thế giới bất định, đó là thuộc tính
Cùng một từ mà hiểu lại khác nhau
Và Logic, trật tự tư duy cũng lung bung
Rồi đành chịu một điều thuyết phục
ĐỊNH LÝ BẤT TOÀN Kurt Godel
Thưa các bạn, hơn 1 năm trước, ngày 10/2/2017, tôi có duyên tham gia vào một cuộc tranh luận, phản biện học thuật với ông Nguyễn Hoàng Đức với quan điểm “Logic biện chứng đã chết” do ông đưa ra. Đối với tôi đây là duyên hiếm có bởi vì kiến thức nảy sinh qua việc gặp gỡ những người khác, phản biện ý kiến của nhau và nảy sinh cả qua đọc sách. Kỳ vọng của tôi ở buổi này là thu hoạch được những thứ đúng đắn giúp ta tư duy suy nghĩ thường xuyên mỗi ngày hiệu quả hơn, ít nhầm lẫn… sản sinh ra những tri thức mới.
Cuộc tranh luận diễn ra quanh bàn tiệc với 1 trọng tài là ông Phạm Huy Thông, 3 người khác hân hạnh làm chứng là bà Nguyễn Thị Thùy Hương, ông Lê Quốc Quân, ông Duy Thông. Sau khi kết thúc cuộc tranh luận, ông Lê Quốc Quân đã làm công tác thư ký và đăng biên bản cuộc tranh luận này qua FB và từ đó các nội dung đó lại được theo dõi, bàn luận, trao đổi tiếp qua FB. Vậy là công cuộc đi tìm chân lý, mở mang kiến thức về logic diễn ra sôi động ngay sau đó với các thông số như sau: 276 người like quan tâm, 23 lượt chia sẻ, 122 lượt tham gia còm. Đặc biệt hơn, ông Nguyễn Hoàng Đức cũng đã dành thời gian viết một tiểu thuyết mini online mang tên "Thầy Đivoa dạy biện chứng pháp cho xứ sở Vịt Gà".
Đến nay, đã tròn 1 năm, nhiều người nhắc tôi, như một người tham gia, là một người chỉ quan tâm đến học thuật, đến việc chia sẻ kiến thức từ việc tự học, hãy đăng một thu hoạch về những nội dung và dư âm của cuộc trao đổi học thuật nêu trên. Tôi cũng nhận thấy, 1 năm đủ để dùng lý tính nhìn ra những điểm hợp lý, hoặc thiếu sót của một công cuộc như vậy.
Bạn nào chưa từng theo dõi các tranh luận 1 năm trước hay đã từng theo dõi nó, tôi hy vọng bài viết này sẽ giúp các bạn hiểu hơn về logic học cũng như rút được kinh nghiệm về tranh luận học thuật (đặc biệt là qua môi trường online).
Tôi xin trình bày theo 4 vấn đề như sau:
1. Tóm tắt ý kiến của ông Nguyễn Hoàng Đức từ đó nảy sinh tranh luận
2. Tóm tắt 1 số điều về tiên đề của logic hình thức và logic biện chứng
3. Đi thẳng vào chủ điểm tranh luận
4. Một vài quan sát khác của tôi về toàn buổi tranh luận học thuật
--------------------------------------------------------------------------
1. Tóm tắt ý kiến của ông Nguyễn Hoàng Đức:
Ý kiến của ông Nguyễn Hoàng Đức (khác quan điểm với tôi) là ở chỗ ông cho rằng: Logic biện chứng đã chết!
Có 1 ông triết gia, nhà thần học Đan Mạch Kierkegaard (1813-1855), có nói về tác giả của Biện chứng pháp - nhà triết học Hegel là "Thằng ngu xuẩn cuối cùng của nước Đức". Chủ nghĩa Mác gắn chặt với Biện chứng pháp của Hegel đã thất bại trên toàn bộ hệ thống.
2. Tóm tắt 1 số điều về tiên đề của logic hình thức và logic biện chứng
Để phản biện về luận điểm của ông Nguyễn Hoàng Đức, tôi đưa ra các đặc điểm của Biện chứng pháp (trong đối lập với phép siêu hình, cơ sở của Logic hình thức). Tôi xin nhắc lại, nếu bạn nào nắm rồi có thể bỏ qua mục này.
Ngành logic học được các nhà nghiên cứu xây dựng nhằm làm rõ tính chân thực của tư tưởng, thống nhất giữa 2 bộ phận logic hình thức và logic biện chứng. Mỗi kiểu logic chỉ dẫn cách tư duy đúng đắn khác nhau, ứng với nguyên tắc, tiền đề khác nhau. Khi suy luận, bình luận và triển khai suy xét một việc gì phải dựa trên những tiên đề/ định đề (cũng giống trong hình học ta dùng hệ quy chiếu hình học Ơ clit hay phi Ơ clit).
Logic biện chứng là cách thức tư duy dựa trên tiên đề (buộc phải chấp nhận) là mọi thứ ta tư duy đều đang vận động, biến đổi, phát triển; Mọi thứ ta tư duy đều có liên hệ với nhau, và nằm trong một tổng thể. Khảo sát phương pháp luận của tư duy duy vật biện chứng, tôi xin mở rộng hơn thành 5 tiên đề:
Tiên đề 1- Mọi sự vật hiện tượng đều có diễn tiến nguyên nhân và kết quả của chính nó và bên ngoài nó
Tiên đề 2- Mọi sự vật hiện tượng đều có sự khác biệt nhưng tương tác với nhau, liên hệ với nhau qua môi trường sinh thái của nó
Tiên đề 3- Điều xảy ra ở sự vật hiện tượng này cũng có thể là ánh xạ, ảnh hưởng, vận dụng ở sự vật hiện tượng khác
Tiên đề 4- Một sự vật hiện tượng nhìn ở những điểm nhìn, phương diện, quan điểm... có thể là khác nhau nhưng nó không mất đi bản chất cốt lõi của nó
Tiên đề 5- Mọi sự vật hiện tượng không tự nhiên sinh ra và tự nhiên mất đi mà chuyển hóa từ dạng này sang dạng khác
Đối tượng xem xét của logic biện chứng là tất cả cả từ sự vật, hiện tượng tự nhiên đến tư duy, tinh thần. Sự vật hiện tượng mới thay thế sự vật hiện tượng cũ không ngừng, gọi là phủ định biện chứng, nguyên do là theo các quy luật của logic biện chứng. Bạn có thể xem theo link: http://chungta.com/…/chung_ta_thuong_gap_loi_khi_tu_duy_nhu…
Còn Logic hình thức là dựa trên tiên đề siêu hình (buộc phải chấp nhận) rằng mọi thứ ta tư duy là ít thay đổi, bất biến ổn định; Mọi thứ ta tư duy độc lập với nhau và là bộ phận tách rời của tổng thể. Đối tượng logic hình thức chỉ là các hình thức của tư duy, hẹp hơn với logic biện chứng. Dựa trên tiên đề quan niệm siêu hình chỉ có “A đồng nhất A” này, logic hình thức đi đến công thức quy luật đồng nhất “A là A” (nghĩa là ta phải luôn giữ cái đó không biến thành cái khác khi đang tư duy), công thức luật phi mâu thuẫn “A không phải là phi A” (nghĩa là hai phán đoán mâu thuẫn nhau hoặc đối chọi nhau không thể đều đúng, một cái sai hoặc cả hai cái đều sai). Logic hình thức và logic biện chứng đều phản ánh thế giới khác quan nhưng với những thứ bậc khác nhau. Những lý luận và là hình thức của logic hình thức có cơ sở của thực tế khách quan là sự đứng im tương đối và ranh giới xác nhận của các sự vật. Khi con người nhận thức ở trong trạng thái ổn định, không quan tâm đến mối liên hệ giữa các sự vật thì môn logic hình thức với những phạm trù cố định là cần thiết và có hiệu quả, nhưng nếu tuyệt đối hóa vai trò của logic hình thức thì sẽ dẫn đến sai lầm.
Từ 2 hệ tiên đề đối ngược nhau nên khi bạn tư duy, chọn tuân theo nhóm tiên đề nào thì phải dùng các quy luật logic tương ứng nhóm tiên đề đó hoặc dùng hình thức, hoặc dùng biện chứng. Còn nế chấp nhận vào hệ tiên đề này lại suy luận theo phép logic của hệ kia là rất dễ sai lầm, giống như hiện tượng mâu thuẫn về đức tin: tin rằng có không có thần thánh nhưng suốt ngày lại sợ thần, sợ thánh vậy! Phần lớn cuộc tranh luận là tranh cãi các ví dụ đưa ra bức tranh thực tại thay đổi mà chưa rõ người đưa định dùng phép logic gì để lập luận gì, đây là một sự lan man, sa đà rất đáng tiếc. Bởi vậy, trọng tài Phạm Huy Thông đã đưa ra nhận xét: “Tôi thấy trong chúng ta đây vẫn lẫn lộn giữa Logic hình thức và Phép biện chứng. Tôi không muốn đưa những vấn đề tranh luận này lên mạng…”. Nhưng dẫu sao, cuộc tranh luận đã được đưa lên mạng. Tôi hứa sẽ đăng thêm 1 bài nữa về chủ đề Logic biện chứng, phần phía sau những tiên đề .
3. Đi thẳng vào chủ điểm tranh luận
Không cần vòng vo lạc đề, tôi cho rằng: “Logic biện chứng đang sống”. Sau đây là 5 căn cứ:
*) Logic biện chứng đang trở thành phương pháp luận nghiên cứu cho rất nhiều ngành khoa học khác nhau.
*) Tác giả của phán đoán: “Logic biện chứng đã chết!” đã công nhận đối tượng tư duy “Logic biện chứng” đã từng sống (được khai sinh ra thời kỳ cổ đại, đến Hegel, đến Marx…) rồi chết. Vậy là đối tượng đang được nhìn nhận sự vật hiện tượng theo tiên đề luôn thay đổi, phát triển, tức là biện chứng rồi đó! Và ngay cả thay thế đối tượng cũ thành một “logic biện chứng” sửa đổi, phát triển mới hơn nào đó. Phép biện chứng đang sống!
*) Tác giả của phán đoán: “Logic biện chứng đã chết!” lập luận rằng cái chết của thứ logic công cụ này là do Chủ nghĩa Mác đang thất bại trên toàn bộ hệ thống, gắn chặt với Biện chứng pháp của Hegel nên Biện chứng pháp chết theo. Vậy là tác giả đã nhìn nhận sự vật hiện tượng là có liên quan nhau chứ không độc lập, liên hệ nhân – quả với nhau theo tiên đề của biện chứng. Phép biện chứng đang sống!
*) Số lượng sách về biện chứng pháp được bán ở Amazon
- Có từ khóa “Dialectical Materialism” (biện chứng duy vật): 559 cuốn
- Có từ khóa “Marx's dialectic” (biện chứng Marx): 165 cuốn
- Có từ khóa “Hegel's dialectic” (biện chứng Hegel): 228 cuốn
Chứng tỏ nhân loại vẫn đang tìm hiểu, vận dụng và tất nhiên là cải tiến biện chứng pháp cho việc tư duy hiệu quả.
*) Trong ngành khoa học sáng tạo mà tôi được biết, nòng cốt là một Lý thuyết giải các bài toán sáng chế (TRIZ) phương pháp luận tìm kiếm những giải pháp kỹ thuật mới, cho những kết quả khả quan, ổn định khi giải những bài toán khác nhau, thích hợp cho việc đông đảo các nhà sáng tạo. Tác giả của lý thuyết TRIZ, G.S. Altshuller (1926-1998), bắt đầu nghiên cứu, xây dựng lý thuyết từ 1946. Tiền đề cơ bản của TRIZ là: các hệ kỹ thuật phát triển tuân theo các quy luật khách quan, nhận thức được. Chúng được phát hiện và sử dụng để giải một cách có ý thức những bài toán sáng chế. Tiền đề của lý thuyết là tư duy logic, biện chứng và hệ thống; từ đó xây dựng các quy luật phát triển hệ thống kỹ thuật, con người (các quy luật sáng tạo và đổi mới). Nhờ có TRIZ mà công việc sáng tạo các hệ thống kỹ thuật nhanh chóng hiệu quả hơn. Vậy là logic biện chứng đang sống! (kèm theo là ảnh 2 cuốn sách: “Tư duy logic, biện chứng và hệ thống”, “Các quy luật phát triển hệ thống” thuộc bộ sách về TRIZ)
4. Một vài quan sát khác của tôi về toàn buổi tranh luận học thuật
Khi tham gia tranh luận học thuật định đề cụ thể, tôi muốn và chỉ muốn tranh luận theo chủ đề đang có khác biệt quan điểm, hoàn toàn không có nhu cầu đạp đổ, hạ nốc ao, đập nát bét một ai, tranh luận chủ đề cá nhân như ai đó viết nhiều, viết ít sách hay là cá nhân tôi có biết chuyện gì đó khác… xa lạ với chủ điểm học thuật không:
- Mỗi người phải đưa ra luận cứ, ví dụ… nhưng phải bám vào định đề, không đi lan man lạc hướng, tranh cãi lạc chủ đề từ chuyện này sang chuyện kia vô tận, sa đà không kết thúc.
- Cố gắng nhìn ra điểm chung, điểm riêng, điểm khác biệt và nếu khác biệt còn nhiều quá có dừng lại ghi chép biên bản để tra cứu, bổ sung sau. Thiếu thời gian thì thêm buổi phản biện khác.
- Đứng ở hệ quy chiếu khác xa lạ với hệ quy chiếu của chủ đề, việc đang bàn luận.
- Tôn trọng đối tác, không tấn công vào con người (bao hàm cả đề cao hay hạ thấp - gọi nhau là không biết gì, ấu trĩ, chưa sạch nước cản...), chỉ làm giảm sự khác biệt giữa các quan điểm cho đến khi có mẫu số chung (khác biệt với tranh cãi chỉ cốt mong phân định thắng / thua)
- Không tư duy tùy tiện, ngụy biện, xảo ngôn, xảo biện, đánh tráo khái niệm
- Kết luận của mỗi một người càng tìm thấy được ở giá trị phổ quát, càng được ủng hộ bởi những người có tư cách tranh luận càng tốt (chứ không phải đám đông bình dân chứng kiến hay những nhà phê bình thiếu uy tín dễ làm người có luận điểm tự mãn).
Kết thúc bài thu hoạch, tôi có thể nói rằng, học thuật là những công việc cần không tự mãn, thận trọng và chuyên nghiệp. Chúng ta đã mất công thời gian để tranh luận, chia sẻ thì cần làm hết sức mình để mọi người thu hoạch được kiến thức mới chứ không phải mất thời gian xem cãi vã nhau. Từ những gì đã trao đổi, tôi hy vọng mọi người đều tiến bộ hơn từ các cuộc tranh luận hay phản biện. Đối với những người học thuật chuyên nghiệp, đám đông tâng bốc chỉ có thể làm con người dậm chân ở một chỗ mà không đi đến chỗ tốt hơn (tốt là kẻ thù của vĩ đại).
Để cho vui vẻ trước khi chia tay, tôi khuyên bạn tìm đọc thêm tiểu thuyết mini "Thầy Đivoa dạy biện chứng pháp cho xứ sở Vịt Gà". Không hiểu sao tác giả lại muốn dạy thứ mình cho là đã chết để cho lũ Vịt Gà tiêu hóa đây!
(Bổ sung: Tình huống lập luận nào dùng phép logic nào phù hợp là Tùy ở bạn. Ví dụ nghịch lý hạt cát - đống cát của triết học Hy Lạp cổ đại: "Một hạt cát không phải đống cát. Thêm một hạt cát cũng không phải đống cát.... Vậy có thêm bao nhiêu hạt cũng không phải đống cát". Nếu dùng logic biện chứng nguyên lý lượng đổi chất đổi là giải thích được. Còn đó là nghịch lý cuẩ logic hình thức. Năm 1969, nhà logic học Goguen đã dùng đến tập mờ để biểu diễn tính gần trở thành đống cát với sự tăng đủ lớn hạt cát.)
Cảm ơn các bạn đã dành thời gian theo dõi bài thu hoạch này!
